ECOMMERCE – A eshte formalizimi i Tregtise Online nje mundesi apo kercenim?

 

nga Artan Gjergji
Ekspert i Ekonomise dhe Tregjeve Financiare
Bashkethemelues dhe Ish-Sekretar i Pergjithshem
Shoqata Shqiptare e Tregtise Elektronike (AECA)

 

Kur ne fillim te vitit 2022, diskutuam me nje grup miqsh idene dhe hodhem hapa konkrete per te krijuar Shoqaten Shqiptare te Tregtise Elektronike  (Albanian E-Commerce Association – AECA), e dinim qe ishte nje mision i veshtire. Kjo jo per faktin se tregtia online ishte nje industri e re qe po rritej me shpejtesi, por per faktin se problemi kryesor i saj ishte informaliteti. Dhe te perballesh me informalitetin ne cdo sektor te ekonomise eshte nje detyre dhe pune e veshtire edhe per vete organet ligj-zbatuese, e jo me per nje shoqate te themeluar nga njerez idealiste dhe dashamires te sektorit.

 

Ecommerce, proces kompleks dhe me shume hallka

Sektori i tregtise online, apo sic njihet ndryshe ecommerce, eshte nje pjese mjaft e rendesishme ekonomise se vendit. Ajo nuk perfshin thjesht elementin e tregtimit ne distance mes ofruesit te nje malli apo sherbimi, por koordinimin perfekt te te gjithe ciklit te shitjes duke filluar qe nga magazina, marrja e porosise, procesimi automatik, paketimi, transporti, pagesa e deri tek dorezimi me sukses i porosise tek konsumatori fundor. Ketij procesi i shtohen edhe mosmarreveshjet, keqkuptimet, ankimimet, kthimet e pakove e deri tek rimbursimet e detyrimeve, per klientet e pakenaqur apo qe ndihen te mashtruar per shkak te abuzimeve potenciale qe bejne operatore te papergjegjshem.

Me pak llafe, edhe pse ne dukje te krijon pershtypjen e nje procesi krejt te thjeshte, realiteti eshte krejt ndryshe. Eshte nje proces shume i komplikuar, qe perfshin shume hallka, shume faktore, shume pergjegjesi e per rrjedhoje edhe koordinimi, automatizimi dhe transparenca jane elemente te rendesishem qe nuk duhen neglizhuar. Per kete arsye ky proces eshte kompleks dhe i kushtueshem, ndaj edhe angazhimi serioz i bizneseve ne kete drejtim ka qene modest.

 

Madhesia e Tregut te Shitjeve Online

Nese u referohemi vetem te dhenave zyrtare, nuk eshte se ka nje indikator te mirefillte qe te mase madhesine e tregut te shitjeve online ne vend, ndoshta kjo edhe per faktin e nivelit te larte te informalitetit ne kete sektor deri me sot. Vete INSTAT ne publikimet e tij nuk ka nje indikator te mirefillte, por nese tentojme ta nxjerrim indirekt nga niveli i shitjeve me pakice (te deklaruara) nen grupin e Tregti me Pakice e produkteve jo-ushqimore ne njesi tregtare, e shoqeruar kjo edhe me shifren zyrtare te 3.8 milione pakove te ecommerce ne vitin 2025 te publikuara nga Autoriteti Kombetar i Komunikimeve Elektronike dhe postave (AKEP), rezulton qe vlera e ketij tregtu te perbeje rreth 9% te tregtise me pakice ne vend ose rreth jete rreth 500 milione euro.

Nuk duhet harruar se keto jane shifra zyrtare bazuar veten ne transaksione te deklaruara, ose te nxjerra nga indikatore indirekte perfshire edhe pagesat elektronike, kur ne industri dominon fenomeni i pageses cash-ne-dorezim (cash-on-delivery). E megjithate edhe nese u referohemi burimeve nga Shoqata Shqiptare e Tregtimit Online (AECA), te dhenat indirekte te marra nga operatoret e tregut tregojne per nje numer prej rreth 35.000 pakosh ne dite te shperndara si shitje online me nje vlere mesatare per pako qe varion nga 40-50 euro, atehere madhesia e ketij tregu rrotullohet ne te njejtn segment vlerash diku mes 450.000 – 550.000 euro.

 

Masimvizimi – Thuajse cdo kush provoi te shiste online

Edhe pse hapat e pare ne Shqiperi i ka pasur ne fillim te viteve 2010, duhet thene qe procesi i shitjeve online, ashtu si ne mbare boten, mori nje zhvillim te vrullshem pas vitit 2020, si pasoje e pandemise COVID. Kjo e fundit kushtezoi levizjen fizike te kosnumatoreve dhe agjenteve ekonomike, duke e bere te domosdoshem dhe jetik ekzekutimin e transaksioneve ekonomike ne distance. Per shkak te kompleksitetit qe perfshin procesi serioz, njerezit me prakticitetin e tyre e shfrytezuan kete mundesi nepermjet kanalit me te thjeshte te shitjeve qe jane rrjetet sociale (perdorim masiv i Facebook, Instagram e me vone TikTok) per te rritur audiencen dhe ofruar produktet per shitje online. Shume pak subjekte u investuan ne kuptimin e mirefillte te termit ecommerce, i cili perfshin te gjitha hallkat e zinxhirit qe permendem me siper duke filluar nga magazina e deri tek konsumatori final.

Masivizimi i menjehershem i shitjeve online solli ne menyre te pashmangshme rritjen e agjenteve ekonomike qe ofronin keto sherbime, dhe mungesa e dyqaneve apo pikave fizike te kontaktit, i dha nje dore te jashtezakonshme informalitetit ne kete industri. Individe qe ne kushtet e distancimit social dhe kohes se mjaftueshme nga shtepia (lock-down thuajse 3 mujor) te pajisur me aftesi te vecanta ne perdorimin e rrjeteve sociale dhe teknikave te marketingut digjital, u angazhuan ne tregtine online si nje burim jo vetem financimi per jeten e tyre te perdtishme, por edhe si nje burim i pavaresise financiare. Qasjet dhe filozofite psiko-sociale post-Covid per nje balance me te mire mes punes dhe jetes, bene qe shume nga keta individe te angazhuar ne shitjet online, te vazhdonin edhe pas pandemise te ushtronin kete aktivitet, duke refuzuar kthimin ne punet e meparshme, sepse te ardhurat nga ky aktivitet ishin mjaftueshem te kenaqshme.

 

Informaliteti dhe mashtrimet sollen humbjen e besimit te konsumatoreve tek shitjet online

Por ky masivizim ne informalitet, solli shume shpejt efektet e saj anesore negative. Mungesa e pikave, fizike, adresave te sakta, konkurrenca e madhe ne rrjetet sociale per te shitur, beri qe mjaft operatore te fillonin te abuzonin me porosite, me cmimet, me reklamimin e gabuar e mashtrues te produkteve, me mos-pranimin e ankesave, apo me keq akoma refuzimin e kthimeve dhe bllokimin e klienteve qe ankoheshin ne rrjtet sociale. Kjo qasje aspak e pergjegjshme dhe krejtesisht oportuniste krijoi demin e madh ne treg. Humbjen e besimit tek konsumatori per shitjet online, duke demtuar edhe ate pjese serioze te industrise qe punonte me ndershmeri e korrektese ne perputhje me ligjin.

Pra efekti i pare qe dha informaliteti ne treg, ishte sjellja jo-korrekte (ne jo pak raste mashtruse), ndaj konsumatorit, duke e bere kete te fundit qe te mos kishte besim tek produktet qe reklamoheshin. Humbja e besimit te konsumatorit, jo vetem pengon rritjen e volumit te biznesit te shitjeve online, por kushtezon edhe transaksionet vetem me perdorim te parase fizike ne dorezimin e mallit (cash-on-delivery). Pra ne kushtet e mos-besimit, klienti kerkon qe ta shohe dhe ta preke mallin, per t’u bindur qe nuk eshte mashtruar, e me pas te paguaje per te. Mos perdorimi i pagesave elektronike dhe perhapja masive e parase cash, eshte nje element qe zgjeron informalitetin, ruan ambjentin e rrezikshem te te berit biznes, shkakton evazion fiskal per autoritetet, si dhe u pamundeson konsumatoreve vertetimin e mashtrimit ne rast ankimimi tek organet kompetente (polici, prokurori, gjykate).

Ne anen tjeter, informaliteti krjon konkurrence te pandershme ndaj subjekteve te regjistruara dhe qe operojne ne perputhje me ligjin, sepse subjektet qe shesin ne menyre informale nga rrjetet sociale nuk paguajne asnje takse, asnje detyrim financiar ndaj shteti, duke shpetuar mjaft kosto operacionale per vete, dhe ulur cmimet mjaftueshem per te nxjerre nga tregu subjektet qe bejne tregti online ne menyre te ndershme.

 

Objektivi i Albanian E-Commerce Association (AECA)

Informaliteti ishte edhe arsyeja kryesore pse mjaft operatore serioze ne kete industri u mblodhen ne Mars te 2022 per te krijuar nje shoqate te subjekteve serioze dhe qe ushtronin aktivitet ne perputhje me kuadrin ligjor ne vend. Qellimi Shoqates Shqiptare per Tregtine Elektronike (AECA), nuk ishte pikerisht per te luftuar plagen me te madhe qe kishte industria, informalitetin. Qellimi kryesor ishte sensibilizimi i aktoreve te tregut qe duheshin gjetur menyrat per rritjen e besimit te konsumatoreve, per te krijuar standarde ne industri dhe pergjigjur te gjitha procedurave ligjore per mbrotjen e konsumatorit. Me fjale te tjera, me shume se lufta ndaj informalitetit, qellimi ishte terheqja drejt transparences operacionale dhe financiare te subjekteve qe ushtronin aktivitetin e shitjeve online ne informalitet te plote.

Padyshim qe ne kete drejtim u be nje pune e mire ne bashkepunim me Ministrine e Financave dhe Ekonomise (vec e vec dhe te ndara sipas periudhave kohore), deri sa u kulmua me sukses dakrodesimi i nje Plani Veprimi e me pas Hartimi i Strategjise per Zhvillimin e Sektorit te Tregtise Elektronike. Kjo strategji synonte gjetjen e rrugeve per reduktimin e informalitetit, dhe standardizimin e procedurave e praktikave ne perputhje me standardet me te mira bashkekohore. Ne kete proces nje ndihme e madhe ishte edhe ajo e donatoreve si GIZ apo Helvetas te cilat nuk reshten se mbeshteturi luften tone ne kete drejtim.

Ne kete persiatje per reduktimin e informalitetit, nje nder shtyllat kryesore dhe kerkesat kryesore qe AECA dhe ne si eksperte i beme Qeverise Shqiptare dhe Ministrise Financave dhe Ekonomise, ishte identifikimi dhe kufizimi i llogarive ne rrjetet sociale te cilat shesin ne menyre informale dhe pa u regjistruar ne organet tatimore. Padyshim qe kerkesa jone nuk ishte kurre bllokuese, por bashkepunuese. Me sakte ne sugjerimet e AECA, ishte qe nen shembullin e praktikave me te mire nderkombetare (rasti i reduktimit te informalitetit nga Booking dhe AirBNB), te komunikohej me kompanite nderkombetare qe operojne rrjetet sociale (si META) dhe te gjithe subjekteve qe tregtojne online, t’u kerkohej qe te plotesonin te dhenat e NIPT-it, adresen zyrtare te regjistrimit te biznesit, numrat e kontaktit dhe emailet ne rast te ankimimit nga ana e konsumatoreve (pra kerkesat bazike ligjore). Kembengulem qe ky bllokim te mos ishte brenda nates, por qe bizneseve t’u jepej mundesia dhe koha e mjaftueshme (AECA sugjeroi 6 muaj) qe te regjistroheshin te dhe deklaroheshin edhe punonjesit (te pakten 1 person per cdo NIPT).

Qellimi ishte i qarte, formalizim i sektorit te shitjeve online.

 

Po ndodh

Pavaresisht se ishte nje proces qe mori kohen e vet disa-vjecare, si ne aspektin e permiresimit te kuadrit ligjor dhe rregullativ, ashtu edhe ne aspektin operacional, duhet pergezuar fakti qe organet ligjzbatuese fiskale e kane marre seriozisht formalizimin e ketij sektori, proces qe shkon ne sinkron me procesin e fiskalizimit dhe formalizimit te ekonomise se vendit, perfshire edhe reformen financiare te pagesave elektronike qe po zbatohet ne bashkepunim me Banken e Shqiperise.

Edhe pse ne strategjine per rritjen e te ardhurave tatimore per vitin 2025, Drejtoria e Pergjithshme e Tatimeve, te krijohet pershtypja se tregonte nje vemendje te shtuar vetem ndaj subjekteve te regjistruara (pa u marre fare me ato informale), duket sikur reagimi i grupeve te interesit perfshire edhe shoqaten AECA, e ka bere Minsitrine e Ekonomise dhe DPT-ne te marre seriozisht ne konsiderate formalizimin e te gjithe llogarive ne rrjetet sociale qe tregtojne online.

Ky zhvillim pozitiv, kurresesi nuk duhet as te trembe e as te dekurajoje subjektet, te cilat kane vite qe operojne ne informalitet. Kjo pasi kane pasur kohen e nevojshme qe te konsolidohen (me shume se 5 vite), dhe tashme qe jane edhe mjaftueshem te shendetshme nga pikepamja e stabilitetit financiar, por edhe i kane standardizuar procedurat dhe produktet qe u ofrojne cdo dite klienteve te tyre, formalizimi u rrit me shume fuqine dhe seriozitetin. Ne anen tjeter, rritja e transparences ndaj klientiet fundor, sjell besim me te madh tek konsumatori dhe per rrjedhoje edhe rritje te volumeve te te berit biznes online. Administrata tatimore po ashtu lufton evazionin fiskal duke rritur me tej nivelin e arketimeve ne buxhetin e shtetit. E fundit, por jo nga rendesia, formalizimi i subjekteve tregtare online do te mundesoje nje konkurrence me te larte e te ndershme mes operatoreve ne industrine e shitjeve online.

 

.